Het einde van de natiestaat

Puigdemont, Trump, Wilders, Le Pen, Francken… Namen die weinigen de afgelopen maanden onberoerd lieten. In tijden van steeds verregaandere globalisering en migratie grijpen velen terug op de natiestaat als hun houvast. Toch denk ik dat nationalisme geen oplossing kan bieden voor de problemen waar de wereld vandaag voor staat, integendeel. Het is tijd om het voorbijgestreefde ideaal van de natiestaat achter ons te laten en volop te bouwen aan grensoverstijgend burgerschap.

Eugène Delacroix - La liberté guidant le peuple (1830)
Bekend romantisch schilderij dat de Franse revolutie verheerlijkt

Even wat geschiedenis. De natiestaat is, aldus Wikipedia, een ‘staat die politieke eenheid verbindt met culturele eenheid.’ De natiestaat zoals we die vandaag kennen is een uitvinding van de 19^de eeuw en is de opvolger van de kleurrijke verzameling van Rijken, Koninkrijken en Keizerrijken die onze geschiedenis zo lang tekende. De natiestaat wordt gekenmerkt door een sterk gecentraliseerd bestuur, een vast omlijnd grondgebied, en bovenal een duidelijk afgebakende cultuur. Deze culturele eenheid bestond vaak niet, en de prille natiestaten creëerden haar in de 19^de eeuw door middel van een doelbewuste politiek van een eenheidstaal, eengemaakt onderwijs en nationale hymnes en mythen.

Fast forward 2017. De wereld lijkt in rep en roer. Nationalistische politici en migratiediscussies beheersen de voorpagina’s van het nieuws. In tegenstelling tot wat sommige zogenaamde linkse intellectuelen beweren, lijkt me dit zeer begrijpelijk. We leven in een steeds sneller veranderende wereld. De wereldwijde internationale export is de afgelopen 30 jaar vertienvoudigd. Immigratiecijfers in ons land zijn hoger dan ze ooit waren in onze moderne geschiedenis. Internationaal nieuws bereikt ons sneller dan ooit. En ga zo maar even door. Begrijpelijk dat mensen op zoek gaan naar een houvast, en voor velen is dat het oude verhaal van de welomlijnde, duidelijk afgebakende natiestaat.

Het model van de natiestaat, hoe mooi het ook lijkt – en hoeveel vooruitgang het ons ook gebracht heeft op vlak van democratie, economie en onderwijs – lijkt mij echter niet meer in staat om onze steeds complexer wordende samenleving te vatten. Het idee van één staat met één cultuur is eenvoudigweg niet meer houdbaar in de multipolaire wereld van vandaag. Het zou fijn zijn, en het zou de dingen eenvoudig maken, maar hieraan vastklampen is gewoon de realiteit negeren en de klok terug willen draaien naar een tijd die onherroepelijk voorbij is. Wie zich vandaag terugtrekt op zijn eigen lap grond, is gedoemd om roemloos in de geschiedenisboeken te verdwijnen. Internationale samenwerking is de enige manier om nog van betekenis te zijn. Als we vooruit willen met de wereld, moeten we – letterlijk – onze grenzen overstijgen.

Nationalistische bijeenkomst in de VS: schaduw van het verleden?

Daarom moeten we af van het voorbijgestreefde idee van de natiestaat (één land, één natie) en onze nationale mythes definitief naar de mand van de folklore verwijzen. Uiteraard moeten we respect hebben voor traditie, maar we kunnen in de wereld van vandaag enkel overleven als we onze vastgeroeste identiteit blijvend laten uitdagen en nadenken over wat het is om Europees of wereldburger te zijn. Onze internationale instituties zijn verre van perfect – historisch gezien staan ze eigenlijk nog in hun kinderschoenen – maar een weg terug is er niet. Mensenrechten, Navo, EU, VN… het zijn de fundamenten waarop we onze toekomst moeten bouwen. Iets anders beweren, is de klok terugdraaien naar de 19^de eeuw.